Μια νέα, ιδιαίτερα σκληρή και επικίνδυνη μορφή τηλεφωνικής απάτης φαίνεται να εξαπλώνεται, με βασικό στόχο ηλικιωμένους ανθρώπους που βρίσκονται μόνοι στο σπίτι, απαντούν ακόμη στο σταθερό τηλέφωνο και αιφνιδιάζονται από τη βία, την πίεση και τον ψυχολογικό εκβιασμό. Δεν πρόκειται πλέον μόνο για το γνωστό σενάριο του «τραυματισμένου παιδιού», του δήθεν γιατρού ή του επείγοντος χειρουργείου. Η απάτη περνά σε πιο ωμή φάση: πρώτα ακούγονται απειλές θανάτου, ύβρεις, απαίτηση για μεγάλα χρηματικά ποσά και εκφοβισμός ότι οι δράστες γνωρίζουν πού μένει το θύμα. Στη συνέχεια εμφανίζεται δεύτερος κρίκος της παγίδας: κάποιος άλλος τηλεφωνεί, παριστάνοντας την Αστυνομία, την Ασφάλεια ή τη Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος, με σκοπό να αποσπάσει περισσότερα στοιχεία, να δημιουργήσει σύγχυση και να οδηγήσει τον πολίτη στην πλήρη παγίδευση.

Η υπόθεση αναδεικνύει με τον πιο ανησυχητικό τρόπο ότι οι τηλεφωνικές απάτες δεν είναι πια απλές απόπειρες παραπλάνησης. Είναι οργανωμένες επιχειρήσεις ψυχολογικής επίθεσης, που χτυπούν την αγωνία, τη μοναξιά, τον φόβο, την ηλικία και την ανάγκη των ανθρώπων να προστατεύσουν την οικογένειά τους. Και γι’ αυτό ακριβώς απαιτείται άμεση ενημέρωση, ψυχραιμία, οικογενειακή προστασία και ξεκάθαρη οδηγία προς κάθε ηλικιωμένο: κανείς δεν δίνει χρήματα, κοσμήματα, προσωπικά στοιχεία ή πληροφορίες από το τηλέφωνο, όποιος κι αν ισχυρίζεται ότι είναι στην άλλη άκρη της γραμμής.

Η απάτη που αρχίζει με τρόμο

Το μοτίβο της νέας απάτης είναι απλό, αλλά εξαιρετικά επιθετικό. Το τηλέφωνο χτυπά, συνήθως σε σταθερή γραμμή. Στην άλλη άκρη ακούγεται μια φωνή που δεν προσπαθεί να κερδίσει την εμπιστοσύνη του θύματος με ευγένεια, αλλά να το διαλύσει ψυχολογικά από το πρώτο δευτερόλεπτο. Ο δράστης ζητά μεγάλο χρηματικό ποσό, ακόμη και 100.000 ευρώ, και απειλεί ευθέως ότι, αν δεν δοθούν τα χρήματα, θα πάει στο σπίτι του θύματος μαζί με άλλα άτομα και θα το σκοτώσει.

Η επιλογή της απειλής δεν είναι τυχαία. Σκοπός είναι να κοπεί η λογική αντίδραση. Ο ηλικιωμένος άνθρωπος να μην προλάβει να σκεφτεί. Να μην καλέσει συγγενή. Να μη διασταυρώσει τίποτα. Να νιώσει ότι κινδυνεύει άμεσα η ζωή του. Ο φόβος είναι το εργαλείο της απάτης. Η πίεση είναι η μέθοδος. Η απομόνωση είναι το πεδίο δράσης.

Σε αρκετές περιπτώσεις, οι ηλικιωμένοι έχουν ήδη δεχθεί στο παρελθόν παρόμοιες κλήσεις με δήθεν ατυχήματα συγγενών, δήθεν γιατρούς, δήθεν αστυνομικούς ή δήθεν υπαλλήλους υπηρεσιών. Όμως η νέα εκδοχή ανεβάζει επικίνδυνα την ένταση. Δεν περιορίζεται σε ψέματα για επείγουσα ανάγκη. Χρησιμοποιεί ωμή απειλή, βία στη φωνή και εκβιαστικό λόγο.

Το δεύτερο τηλεφώνημα: η παγίδα των δήθεν Αρχών

Το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι η απάτη δεν σταματά στην πρώτη κλήση. Μετά την απειλή, συχνά ακολουθεί δεύτερο τηλεφώνημα. Αυτή τη φορά η φωνή εμφανίζεται πιο «θεσμική». Μπορεί να είναι γυναικεία. Μπορεί να ισχυριστεί ότι καλεί από κάποια υπηρεσία της Αστυνομίας, της Ασφάλειας ή της Δίωξης Ηλεκτρονικού Εγκλήματος. Το πρόσχημα είναι ότι δήθεν έχουν εντοπιστεί οι απατεώνες, ότι έγιναν καταγγελίες, ότι βρέθηκε ο αριθμός του θύματος στα στοιχεία τους ή ότι το θύμα έχει στοχοποιηθεί από σπείρα.

Εδώ βρίσκεται η πραγματική παγίδα. Ο δράστης που παριστάνει την Αρχή δεν θέλει να προστατεύσει τον πολίτη. Θέλει να τον μπερδέψει ακόμη περισσότερο. Θέλει να του αποσπάσει προσωπικά στοιχεία, διευθύνσεις, ονόματα συγγενών, κινητά τηλέφωνα, πληροφορίες για το σπίτι, την οικογένεια, τα χρήματα, τα κοσμήματα ή τις συνήθειές του. Θέλει να δημιουργήσει μια ψεύτικη αίσθηση ότι «η υπόθεση είναι γνωστή στην Αστυνομία», ώστε το θύμα να ακολουθήσει οδηγίες των απατεώνων αντί να καλέσει μόνο του το 100.

Η πραγματική Αστυνομία δεν ζητά από πολίτες να δώσουν χρήματα, κοσμήματα, οικογενειακά στοιχεία ή προσωπικές πληροφορίες μέσω τηλεφώνου. Δεν ζητά να συνεργαστούν μυστικά με αγνώστους. Δεν δίνει περίεργους αριθμούς για επικοινωνία. Δεν πιέζει ηλικιωμένους να δράσουν πανικόβλητοι.

Γιατί στοχεύουν κυρίως ηλικιωμένους

Οι δράστες γνωρίζουν πολύ καλά ποιον κυνηγούν. Προτιμούν σταθερά τηλέφωνα, γιατί σε αυτά απαντούν συχνότερα άνθρωποι μεγαλύτερης ηλικίας. Οι νεότεροι έχουν σε μεγάλο βαθμό εγκαταλείψει το σταθερό, ειδικά όταν η κλήση είναι από άγνωστο ή απόκρυψη. Αντίθετα, πολλοί ηλικιωμένοι απαντούν από συνήθεια, ευγένεια ή φόβο μήπως πρόκειται για κάτι σημαντικό.

Οι κλήσεις γίνονται συχνά πρωί ή μεσημέρι, όταν τα παιδιά και τα εγγόνια εργάζονται, λείπουν από το σπίτι και ο ηλικιωμένος βρίσκεται μόνος. Αυτό δίνει στους απατεώνες τον χρόνο και τον χώρο να πιέσουν, να φωνάξουν, να απειλήσουν και να δημιουργήσουν πανικό πριν το θύμα προλάβει να επικοινωνήσει με κάποιον δικό του άνθρωπο.

Σε άλλες περιπτώσεις, οι δράστες μπορεί να χρησιμοποιούν τηλεφωνικούς καταλόγους ή λίστες αριθμών που έχουν διαρρεύσει από κυβερνοεπιθέσεις, ηλεκτρονικές υποκλοπές ή παράνομες βάσεις δεδομένων. Όσο περισσότερα στοιχεία έχουν, τόσο πιο πειστικοί μπορούν να γίνουν. Ένα όνομα, μια διεύθυνση, ένα συγγενικό πρόσωπο ή ένας παλιός αριθμός μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως «δόλωμα» για να φανεί η απάτη αληθινή.

Η ψυχολογία του θύματος

Το θύμα δεν εξαπατάται επειδή είναι αφελές. Εξαπατάται επειδή δέχεται ξαφνικά μια βίαιη ψυχολογική επίθεση. Η φράση «θα σε σκοτώσω» ή «θα πάθεις κακό εσύ και η οικογένειά σου» μπορεί να παραλύσει ακόμη και έναν ψύχραιμο άνθρωπο. Όταν αυτό συμβαίνει σε ηλικιωμένο που είναι μόνος, έχει προβλήματα υγείας, φοβάται για τα παιδιά του ή έχει ήδη ζήσει προηγούμενη απόπειρα απάτης, η πίεση γίνεται ακόμη μεγαλύτερη.

Οι απατεώνες το γνωρίζουν. Δεν δίνουν χρόνο. Δεν αφήνουν σιωπή. Δεν επιτρέπουν στο θύμα να σκεφτεί. Το βομβαρδίζουν με απειλές, δήθεν πληροφορίες και οδηγίες. Αν το θύμα αντιδράσει, περνούν στο δεύτερο στάδιο, παριστάνοντας τους αστυνομικούς. Αν το θύμα ρωτήσει πώς μπορεί να επιβεβαιώσει την ταυτότητά τους, συχνά κλείνουν αμέσως το τηλέφωνο. Αυτό από μόνο του είναι ισχυρή ένδειξη απάτης.

Τι πρέπει να κάνουν οι πολίτες

Η βασική οδηγία είναι μία: κλείνουμε αμέσως το τηλέφωνο. Δεν μπαίνουμε σε διάλογο. Δεν απαντάμε σε ερωτήσεις. Δεν δίνουμε ονόματα, διευθύνσεις, συγγενείς, κινητά, στοιχεία τραπεζών, πληροφορίες για χρήματα ή κοσμήματα. Δεν ακολουθούμε οδηγίες από άγνωστο που ισχυρίζεται ότι είναι αστυνομικός, γιατρός, υπάλληλος ή εισαγγελέας.

Μετά την ύποπτη κλήση, καλούμε εμείς οι ίδιοι το 100 ή το τοπικό αστυνομικό τμήμα, από δικό μας τηλέφωνο, πληκτρολογώντας τον αριθμό μόνοι μας. Επικοινωνούμε αμέσως με συγγενή ή γείτονα. Ενημερώνουμε την οικογένεια. Αν υπάρχει ηλικιωμένος γονέας που μένει μόνος, πρέπει να έχει δίπλα στο τηλέφωνο γραπτή οδηγία με μεγάλα γράμματα:

Αν σου ζητήσουν χρήματα ή σε απειλήσουν, κλείσε αμέσως. Μη μιλήσεις. Μη δώσεις στοιχεία. Πάρε το 100 και μετά πάρε τα παιδιά σου.

Εξίσου σημαντικό είναι να μην ντρέπεται κανείς να το πει. Η σιωπή προστατεύει τους απατεώνες. Κάθε περιστατικό πρέπει να αναφέρεται. Ακόμη κι αν δεν χάθηκαν χρήματα, η πληροφορία μπορεί να βοηθήσει στον εντοπισμό μοτίβων, αριθμών, περιοχών και μεθόδων.

Η οικογένεια πρέπει να οργανώσει άμυνα

Η προστασία των ηλικιωμένων δεν μπορεί να αφεθεί μόνο στην τύχη. Τα παιδιά, τα εγγόνια και οι συγγενείς πρέπει να μιλήσουν καθαρά με τους μεγαλύτερους ανθρώπους της οικογένειας. Όχι γενικά και αόριστα. Συγκεκριμένα. Με παραδείγματα. Με απλές φράσεις. Με επανάληψη.

Πρέπει να τους πουν ότι:

Κανένας γιατρός δεν ζητά χρήματα τηλεφωνικά για χειρουργείο συγγενή.
Κανένας αστυνομικός δεν ζητά κοσμήματα για να πιάσει σπείρα.
Καμία υπηρεσία δεν ζητά προσωπικά στοιχεία από άγνωστη τηλεφωνική κλήση.
Κανένας συγγενής που κινδυνεύει δεν θα στείλει άγνωστο να παραλάβει χρήματα.
Κάθε απειλητική κλήση είναι λόγος να κλείσει αμέσως το τηλέφωνο.

Μια απλή οικογενειακή «λέξη ασφαλείας» μπορεί επίσης να βοηθήσει. Αν κάποιος ισχυριστεί ότι τηλεφωνεί για παιδί, εγγόνι ή συγγενή, ο ηλικιωμένος μπορεί να ζητήσει τη λέξη ασφαλείας. Αν δεν τη γνωρίζει, κλείνει αμέσως. Ακόμη καλύτερα, δεν συνεχίζει καμία συνομιλία και καλεί απευθείας τον πραγματικό συγγενή.

Δεν είναι απλή απάτη — είναι κοινωνικός κίνδυνος

Η συγκεκριμένη μορφή εξαπάτησης δείχνει ότι οι εγκληματικές ομάδες γίνονται πιο επιθετικές, πιο οργανωμένες και πιο αδίστακτες. Δεν διστάζουν να τρομοκρατήσουν ηλικιωμένους, να απειλήσουν οικογένειες, να χρησιμοποιήσουν δήθεν αστυνομικές ιδιότητες και να εκμεταλλευτούν την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς.

Αυτό δεν είναι ένα μικρό περιστατικό καθημερινής παραβατικότητας. Είναι επίθεση στην ασφάλεια του σπιτιού, στην ψυχική υγεία των ηλικιωμένων, στην εμπιστοσύνη των πολιτών και στην κοινωνική συνοχή. Ένας ηλικιωμένος που δέχεται τέτοια κλήση μπορεί να μη χάσει μόνο χρήματα. Μπορεί να χάσει τον ύπνο του, την ηρεμία του, το αίσθημα ασφάλειας μέσα στο ίδιο του το σπίτι.

Η νέα τηλεφωνική απάτη με απειλές θανάτου και ψεύτικη επίκληση των Αρχών αποκαλύπτει ένα σκοτεινό και επικίνδυνο επίπεδο εγκληματικής μεθόδευσης. Οι απατεώνες δεν περιμένουν πια απλώς να πείσουν. Επιχειρούν να τρομοκρατήσουν. Δεν αρκούνται στο ψέμα. Χρησιμοποιούν τη βία του λόγου, τη σύγχυση, τον πανικό και την εικόνα της δήθεν αστυνομικής προστασίας για να οδηγήσουν το θύμα εκεί που θέλουν: στην υποταγή, στη σιωπή και στην παράδοση χρημάτων ή πληροφοριών.

Η απάντηση πρέπει να είναι καθαρή, συλλογική και άμεση. Καμία συνομιλία με αγνώστους που απειλούν. Καμία εμπιστοσύνη σε τηλεφωνικούς «αστυνομικούς». Καμία παράδοση χρημάτων ή κοσμημάτων. Καμία κοινοποίηση προσωπικών στοιχείων. Άμεσο κλείσιμο του τηλεφώνου, επικοινωνία με την οικογένεια και κλήση στο 100.

Η κοινωνία οφείλει να προστατεύσει τους ηλικιωμένους της όχι μόνο με αστυνομικά μέτρα, αλλά και με καθημερινή ενημέρωση, οικογενειακή εγρήγορση και πρακτική πρόληψη. Γιατί ο πιο αδύναμος κρίκος στην απάτη δεν είναι η τεχνολογία. Είναι ο άνθρωπος που βρίσκεται μόνος, φοβισμένος, μπροστά σε ένα τηλέφωνο που χτυπά. Και εκεί ακριβώς πρέπει να μπει το πιο ισχυρό τείχος προστασίας: η γνώση, η ψυχραιμία και η άμεση αντίδραση.